Syntetyzująca myśl Czarnowskiego

Jeśli słyszymy niekiedy, że udokumentowanie studiów u Czarnowskiego, tak bogate i obrazowe, właśnie przez to bogactwo zdaje się wskazywać, iż studia owe są zrębami wielkiej całości, to zauważyć można, że podobne obserwacje wynikają z pewnego braku zrozumienia Jego postawy twórczej. Czarnowski był przede wszystkim syntetykiem: powziąwszy ogólny syntetyzujący sąd o pewnym zagadnieniu, długo i wytrwałe zbierał materiały. Ale w studiach nad dziejami kultury zebranie materiałów stanowi problemat znacznie trudniejszy aniżeli kompletowanie materiałów do wszelkich innych prac historycznych. Można napisać dzieło o auspicjach rzymskich, ale zebrać materiał do wierzeń, jakie w związku z danym tematem pojawiają się u szeregu ludów, poddać je analizie opartej na pełnym znawstwie danego kręgu kulturalnego, a później włączyć w całość porównawczą – to częstokroć przerasta siły jednego badacza.

Syntetyzująca myśl Czarnowskiego wytyczała mu program badań, z których mogła się zrodzić historia kultury ogólnoludzkiej. Pozostały głazy i kamyczki z tej drogi, po której szedł w badaniach swoich Czarnowski. Niekiedy wyczuwał, iż trzeba mu pomocy w tym tak szeroko zakrojonym badaniu, i pomoc tę znajdował w pracach swych ulubionych uczniów. Jak wszyscy wielcy syntetycy, miał Czarnowski świadomość, że myśl Jego wyprzedza badanie analityczne, był więc niezmiernie ostrożny w tym, co publikował. Z doskonałości, ,ze ścisłości Jego drobnych nieraz rozpraw widzimy, jak żmudną była analityczna praca synte- tyka: jak gdyby ciągle powtarzać chciał sobie i uczniom swoim: sed melius, sed benignius, sed humanius!

Istotnie – przez wszystkie swe studia zbliżał się Czarnowski do poznania tego, co jest humanum. Ostatniego słowa nie zdążył wypowiedzieć. Ci, którym dane było korzystać z Jego serca, mogą teraz w żalu serdecznym po tej niezwykłej postaci stwierdzić jedną, ale najważniejszą stronę niedokończonej syntezy Stefana Czarnowskiego, mogą stwierdzić, że uczył ich rozumienia ludzkiej kultury przez szacunek dla jej twórcy, dla Człowieka.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>