Problemy analizowane przez Czarnowskiego

Zainteresowania teoretyczne Czarnowskiego znajdują wyraz nie tylk w analizie wielkich, syntetycznych zagadnień. Nawet przy analizie pozorni szczegółowych problemów zaangażowana jest złożona problematyka teoretycz na. Za przykład służyć mogą choćby studia Warunki społeczne zmiany zna czenia symbolów literackich81 czy Wędrówka narzędzia82.

Każdy z podejmowanych problemów stara się Czarnowski zbadać w oparciu o ściśle określony materiał, zaczerpnięty z wyraźnie określonej chronologicznie i przestrzennie kultury – całość jego książki przedstawia ogromny zasięg wiedzy kulturologicznej. Tylko ten ogromny laboratoryjny materiał umożliwia autorowi osiągnięcie uogólnień. Swobodne poruszanie się na terenie kultur różnorodnych krajów i epok stwarza nie tylko ogromne możliwości nagroma-dzenia materiału dowodowego, lecz także ukazuje czytelnikowi urzekający obraz kultur ludzkości, pozostających w ciągłym ruchu i zmianie, przenikających się nawzajem, ujawniających niespodziewane podobieństwa i frapujące różnice. Każda z kultur ukazuje się nam w organicznym związku z całością struktury społecznej. Nieprzewidzianie dalekosiężne okazują się konsekwencje zmiany każdego elementu tej żywej całości. Uczymy się dostrzegać, jak te same formalnie elementy kultury napełniają się odmienną treścią w zależności od klasy społecznej, środowiska, kręgu kultury i czasu. Był bowiem Czarnowski mistrzem w chwytaniu dynamiki życia społecznego, a wzbogacenie się jego metodologii realistycznym widzeniem struktur społecznych, opartych na określonych stosunkach produkcji, i marksistowską teorią klas – pomogło mu w poszukiwaniu prawidłowości tej dynamiki wejść na pewniejsze i płodniejsze tory.

Nie podejmując tu systematycznej analizy metodologii Czarnowskiego spróbujmy jednak spojrzeć jeszcze na kilka jego założeń metodologicznych, zwłaszcza pod kątem widzenia ich ewolucji.

Instytucjonalna definicja faktu społecznego jako „zwyczaju usankcjonowanego”

W r. 1932 ukazał się przekład popularnego Wprowadzenia do socjologii Rene Mauniera, jednego z najstarszych, reprezentatywnych przedstawicieli szkoły durklieimowskiej. Do książeczki tej, którą możemy uważać za klasyczny wykład podstawowych założeń durkheimizmu, Czarnowski napisał wstęp i uzupełnienie. Pełen wymowy jest kierunek, w jakim Czarnowski uznał wówczas za konieczne wykład ten uzupełnić. W istocie rzeczy „uzupełnienia“ te zamieniają się w rewizję podstawowych elementów metodologii durkheimow- skiej. Przede wszystkim podważają one durkheimowską koncepcję faktu społecznego. Maunier za fakt społeczny uznaje „zwyczaj usankcjonowany“. Definicja ta wydobywała w popularnym ujęciu istotę klasycznego określenia samego Durkheima. Co nie odpowiada Czarnowskiemu w tej definicji? Nie odpowiada mu w niej jej nieprzypadkowa wąskość i statyczność.

Niewątpliwie, instytucjonalna definicja faktu społecznego jako „zwyczaju usankcjonowanego“ obejmowała doniosłe pole badań socjologii. Jednocześnie jednak usuwała z jej pola widzenia drugą dziedzinę faktów społecznych, i to ważniejszą. Definicji maunierowskiej przeciwstawia Czarnowski przekonanie, że faktem społecznym jest „zarówno zwyczaj, jak i to, co się zwyczajowi przeciwstawia“. Wąska definicja szkoły durklieimowskiej prowadziła do negowa- nia konkretności, różnorodności powiązanych ze sobą i wciąż zmieniających się stosunków społecznych i procesów. Przeciwstawiona temu definicja Czarnowskiego była niesłychanie szeroka. Brzmiała ona: faktem społecznym „jest każdy fakt, który w swym powstaniu, przebiegu lub wyniku uwarunkowany jest istnieniem zbiorowości ludzkiej“. Definicja ta wprowadzała w zakres socjologii faktycznie całokształt życia społecznego.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>