Problematyka „ludzi zbędnych”

Analizując metody działania i źródła faszyzmu, przeprowadzając typologię środowisk społecznych, na które może on liczyć – jednocześnie krystalizuje Czarnowski swój pogląd na drogę walki z faszyzmem i na siły, które jedynie skutecznie walkę tę mogą prowadzić.

Problematyka „ludzi zbędnych“, wyrzuconych poza nawias zorganizowanego społeczeństwa, wydziedziczonych, interesuje Czarnowskiego w tym okresie w aspekcie szerszym, porównawczym, historyczno-typologicznym. Refleks tych zainteresowań znajdziemy w Kulturze. Do programu Zjazdu Socjologów w 1935 r. wprowadza Czarnowski sekcję „społecznych zjawisk marginesowych“. Jest to przykład wprowadzenia do warsztatu badawczego naukowca nowej problematyki pod wpływem zjawisk aktualnej rzeczywistości.

Z okazji procesu lipskiego stwierdził Czarnowski, że z faszyzmem „walczyć można skutecznie tylko ręka w rękę z tą klasą, która jedynie jest zdolna faszyzmowi się przeciwstawić i powołana jest do zwyciężenia go“. Przed dwudziestu laty, jak widzieliśmy, Czarnowski rozumiał słuszność walki klasowej proletariatu, traktował ją wszakże jako wyraz interesów jednej tylko klasy, nie identyfikował jej z walką o losy narodu i ludzkości. W r. 1934 proletariat był już dla Czarnowskiego jedyną nadzieją ratunku dla cywilizacji 2i.

Oczywiście, ewolucja ta szła w parze z ewolucją naukowego poglądu na klasę robotniczą. Punktem wyjścia staje się uznanie marksistowskiej teorii klas i teorii rewolucyjnej roli proletariatu. Pełen wymowy jest temat i tytuł ogłoszonej w r. 1937 rozprawy Powstawanie nowej kultury. Ostrze polemiczne tej rozprawy wymierzone jest przeciwko burżuazyjnej socjologii (Simmel, Geiger, Le Play) – której tezy aktualne gorliwie podchwytywała publicystyka polska i obca. Teorie te były wymierzone zarówno przeciwko cywilizacji industrialnej, jako zabijającej możliwości rozwoju kultury, jak też przeciwko proletariatowi, niezdolnemu jakoby do „wytwarzania istotnych wartości duchowych“. Stanowisku antyindustrialistycznemu i apologiom drobnej wytwórczości przeciwstawia Czarnowski przekonanie o wielkiej przyszłości cywilizacji przemysłowej w nowym ustroju. Teoriom o jałowości kulturotwórczej proletariatu przeciwstawia szeroko udokumentowane przekonanie o tym, że „kultura robotnicza wytwarza się w naszych oczach, nawet w kapitalistycznym systemie, choć wbrew niemu. I widoczne są w niej zadatki zarówno bardzo wielkiej, jak człowieczeństwem przenikniętej kultury“ 25. Czarnowski podkreśla m. in. takie elementy owej kultury przyszłości, jak jej twórczy, zdobywczy wobec otaczającego środowiska przyrodniczego charakter, solidarność klasową, głębokie poczucie sprawiedliwości społecznej, które każe robotnikom występować w sprawach nie związanych nawet bezpośrednio z ich klasą, braterstwo ogólnoludzkie itd. Najbardziej charakterystyczne cechy kultury proletariackiej wytwarzają się przede wszystkim wśród robotników przemysłu wielkiego, jak metalowcy czy górnicy. Wszystkie podkreślane przez siebie elementy kultury proletariackiej przeciwstawia Czarnowski odpowiednim elementom kultury burżuazyjnej. Najwyższym tworem kultury proletariackiej jest dla Czarnowskiego teoria marksowska. „To, czego w dziedzinie teorii dokonał Marks, odpowiada ściśle temu, co podświadomie drzemało i drzemie w psychice każdego robotnika, który zespolił się ze swą klasą. Dlatego też… filozofia jego jest tak doskonałym przykładem filozofii klasowej, właściwej proletariatowi“ 26.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>