Czy Montaigne wyraża umyslowość XVI wieku?

Montaigne a duch wieku XVI. Tak postawiony problem zawiera pewne pytania wstępne. Czy istnieje – czy istniał „duch“ XVI wieku? Czy istniał wówczas jakiś sposób myślenia i odczuwania, jakaś postawa wobec zjawisk świata i życia ludzkiego, która byłaby jednocześnie swoistą dla epoki, nie tylko wyraźnie określoną, lecz równocześnie dostatecznie jednorodną i reprezentatywną – jednym słowem, czy istniał jakiś „styl“ umysłowy, jak styl wieku XVII, „Wielkiego Wieku“ Francji, czy jak styl „epoki filozofów“ wieku XVIII? Zmuszeni jesteśmy o tym wątpić. Istotnie – we Francji, jak i gdzie indziej – uderza nas przede wszystkim ferment, powszechny chaos (reformacja, wojny religijne), anarchia intelektualna i moralna, zaciekle walki klasowe: walki ideologiczne, czyniące spustoszenie w Niemczech: wojna anabaptystów: we Francji królestwo zdaje się bliskie zagłady pod panowaniem synów Henryka II. Nie dość zespolona wewnętrznie, Francja zmaga się z przeważającą silą Hiszpanii: wszystko wrze, wszystko jest w ruchu, wszystko zmienia się nieustannie – Żadnych autorytetów – A w sferze intelektu wolna myśl, nawet najśmielsza, łączy się częściej niż […] z najhardziej ponurym przesądem, który porusza głębiny jak fala przypływu. Epoka Bodina jest epoką procesów czarownic.

Nie wierzy się już w Boga, ale się wierzy w sny i w napój miłosny, w magię i w czarownice. A mimo to… Dwie postawy intelektualne i psychiczne. W istocie dusza społeczeństwa zdaje się do głębi rozdarta. Duszę tę szarpią dwie sprzeczne tendencje. Z jednej strony, jednostka ludzka wyzwolona z wszelakich pęt – lub przynajmniej wierząca, że jest od nich wolna – w dążeniu do własnych celów gnana jedyną żądzą: władzy. Z drugiej strony – dochodzi już do głosu mentalność ludu, komunitaryzm spontaniczny dobija się swoich praw. Anarchia i instynktowny komunizm, stojące twarzą w twarz przeciwko sobie – oto Renesans. Dyktatura intelektualna (Kalwin), która służy za narzędzie ambicjom Henryka VIII … Arystokratyzm, chętnie posługujący się gwałtem.

Montaigne – żyje w epoce schyłku Odrodzenia – (Ignacy Loyola). Tak samo, jak Machiavelli we Włoszech. Chwila, w której epoka sporządza własny bilans, nim przejdzie do nowych form istnienia i nowych sposobów współżycia.

We Francji Odrodzenie (jeśli określimy dokładniej sens tego terminu) trwało krótko: od chwili wstąpienia na tron Franciszka I do końca rządów Henryka IV. Względność tego, co uważa się za dobre lub złe. Montaigne zrywa zasłonę erudycji, za którą chronią się pisarze jego czasów. Rozpoznaje plagiatorów i gardzi nimi. Dążenie do myśli samodzielnej…

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>