Płeć

Płeć osobnika, do którego należała czaszka, nie powoduje żadnych poważnych różnic w wyprostowanej postawie obliczonej za pomocą formuły (4), czyli pomiary czaszki osobników, zarówno płci męskiej, jak i żeńskiej, dają w zasadzie takie same wartości liczbowe w każdym danym czasie i odnośnie każdego danego gatunku. Wprawdzie wysokość sklepienia współczesnej czaszki kobiecej jest mniejsza niż współczesnego jej mężczyzny, lecz również wysokość szczytowego punktu przyczepu mięśni karkowych jest mniejsza u kobiety niż u mężczyzny. Znaczy to, że mniejsza czaszka wymaga mniejszego wysiłku mięśni, podtrzymujących ją od opadnięcia ku dołowi. Wartość 11, po uwzględnieniu zmian zależnych od płci, jest stała, podobnie jak wartość I2. Wykorzystując proporcję jako wskaźnik antropologiczny zmniejszamy konsekwen cje wynikłe z posługiwania się absolutnymi wartościami pomiarów. Pomiary względne bowiem zależą od kształtu, a pomiary bezwzględne – od wielkości.

czytaj dalej

Procentowa część człowieczeństwa

Można by założyć, że w drugim przypadku byłoby łatwiej wziąć po prostu odwrotność zmniejszających się wskaźników. Wynikłe serie na pewno wzrastałyby z biegiem czasu, lecz krzywe byłyby całkowicie zmienione i zniekształcone. Postępowanie takie doprowadziłoby do powstania nowego wskaźnika, a naszym celem jest zmodyfikowanie wskaźników już istniejących, co osiągniemy obliczając liczby z wykresu tak, aby dały nie zniekształcony, „lustrzany” obraz, jak to było proponowane uprzednio. Jeżeli (co się może zdarzyć) niektóre wskaźniki z serii będą ujemne, należy przed zastosowaniem powyższej formuły przerobić wszystkie liczby na dodatnie. Można tego dokonać dodając największą wartość ujemną do każdej liczby z serii. Wszystkie liczby będą wówczas dodatnie, a najniższą będzie zero.

czytaj dalej

Profesor R. A. Dart

W tym miejscu można by rozpatrywać Oreopithecus bam- bolii z dolnego pliocenu z Toskanii, lecz zagadnienie, czy zwierzę to było przodkiem człowieka, jest ciągle przedmiotem dyskusji (patrz również uwagę na s. 287).

czytaj dalej

Rasa

Znaczenie oddziaływania różnic rasowych zależy od tego, co rozumiemy przez „rasę”. Dyskusja na temat definicji słowa „rasa” czy „gatunek” nie wchodzi w zakres tematu niniejszej książki i lepiej zostawić ją fachowcom. Odnośnie ludzi przedhistorycznych bierzemy pod uwagę wyraźne cechy morfologiczne, umożliwiające zróżnicowanie okazów i usprawiedliwiające zakwalifikowanie ich do odrębnych gatunków. Liczba współczesnych sobie, odrębnych gatunków przedhistorycznych jest bardzo ograniczona, dlatego też trudności w interpretacji wykresu wskaźnik antropolo- giczny/czas występują jedynie wówczas, gdy znajdujemy dwa lub więcej różnych gatunków żyjących w tym samym czasie. Wykres sporządzony dla jednego gatunku będzie się różnił nieco od wykresu dla innego gatunku, podobnie jak różniły się nieznacznie wykresy dla osobników odmiennej płci. W rzeczywistości występowanie dwóch lub więcej wartości danego wskaźnika antropologicznego dla współczesnych sobie szczątków szkieletowych osobników tej samej płci i wieku mogą oznaczać jedynie to, że mamy do czynienia z kośćmi należącymi do dwóch odrębnych typów lub odmian. Na przykład w górze Karmel znaleziono razem dwa typy ludzi neandertalskich, a w Aveline’s Hole w Somerset i w Ofnet w Bawarii wśród znalezionych szkieletów ludzi mezolitu znajdowały się zarówno typy długogłowe, jak i krótkogłowe. W wyższej jaskini koło Czoukoutien stary człowiek p cechach Ajna żył równocześnie (lub razem umarł) z sześcioma innymi osobnikami, wśród których jeden odznaczał się cechami melanezyjskimi, inny zaś zdradzał pewne podobieństwo do Eskimosa. Różnice w wartościach wskaźników antropologicznych u współczesnych sobie szkieletów oznaczają, że na wykresie rozwój rodowy/czas wystąpi dwa lub więcej punktów, umieszczonych pionowo jeden nad drugim. Interpretacja ich nie będzie nasuwać żadnych wątpliwości, chyba że omawiane różnice byłyby spowodowane odmienną płcią lub różnym wiekiem. Takie grupy punktów mogą prowadzić do cennych wniosków dotyczących występowania odrębnych typów ludzi w tym samym czasie, a może nawet w tej samej miejscowości. U bardzo wczesnych form ludzkich, takich jak znalezione na terenie Chin, różnice tego rodzaju powstały, być może, na skutek morfologicznej niestałości w najwcześniejszych etapach ewolucji człowieka. U grup późniejszych, takich jak w Aveline’s Hole w Somerset, równoczesne występowanie typów długo- i krótkogłowych jest przypuszczalnie wynikiem wymieszania się ustalonych typów rasowych.

czytaj dalej

Rozwój człowieka

Powróćmy teraz do ciągłego rozwoju, jaki dokonywał się w człowieku w trakcie jego wędrówki przez wieki. Zakładamy, że używanie tego właśnie słowa „rozwój” będzie tu oznaczało następstwo zmian, z których każda zależna jest od poprzedniej i prowadzi do następnej, tworząc w ten sposób łańcuch zmian w czasie. Z tego wynika, że zmiany, jakie dokonały się w człowieku w ciągu jego istnienia na Ziemi, nie są zmianami przypadkowymi, nie mającymi ze sobą powiązania. Sposób, w jaki człowiek się rozwijał, określa rodzaj i zasięg tych kolejnych zmian. Użycie słowa „ewolucja” nie byłoby właściwe, gdyż nie zamierzamy kwestię, ponieważ można było przypisać istotom australopi- tekoidalnym nawet produkcję pierwotnych narzędzi kamiennych. Wobec tego zakresem definicji człowieka jako istoty produkującej narzędzia należałoby objąć także australopite- ków, jak to zresztą czyni już większość współczesnych badaczy, zaliczając ich do rodziny Człowiekowatych – Hominidae. Wyłaniają się jednak nowe zagadnienia, np. czy austra- lopiteki wytwarzały narzędzia w sposób całkowicie świadomy, czy też na poły instynktownie, jakby to sugerował ich małpi poziom rozwoju mózgu (przyp. tłum.).

czytaj dalej

Rozwój człowieka – dalszy ciąg

W książce pt. Adam’s Ancestors (Przodkowie Adama). tu przeprowadzać studiów biologicznych nad tymi wczesnymi formami prymatów, od których, według wszelkich przypuszczeń, pochodzi człowiek. Zadanie tej książki ogranicza się do zbadania zmian zarówno morfologicznych, jak i kulturowych, które dokonały się w człowieku od czasu jego pojawienia się na Ziemi aż do chwili obecnej. Przy rozważaniu tych zmian najlepiej posługiwać się układem chronologicznym, wykazującym w wyraźny sposób kształtowanie się zmian w czasie. Po przedyskutowaniu właściwych przemian morfologicznych i kulturowych będziemy mogli przejść do rozważań nad tym, czy i o ile rozwój ten jest postępowy czy wsteczny. Jednakże najpierw należy zastanowić się nad formą, w jakiej przedstawimy zagadnienie postępowości lub wsteczności rozwoju człowieka, oraz nad tym, czy używanie tych terminów nie będzie bezprzedmiotowe, o ile nie zostanie uprzednio ustalony szacunkowy miernik tego rozwoju. Zwykłe drzewa genealogiczne, o których już była mowa, w samym swym założeniu nie dostarczają jakichkolwiek rozwiązań zagadnienia dotyczącego kierunku rozwoju człowieka. Ich rozgałęzienia ukazują jedynie genetyczne powiązania poszczególnych typów małp człekokształtnych lub ludzi. Czasami wykazane jest następstwo czasu za pomocą szeregu poziomych linii przecinających drzewo, a oznaczających kres różnych epok geologicznych. Nie można jednak na podstawie drzewa genealogicznego wnioskować o tym, czy dany typ człowieka był doskonalszy czy też gorszy od swych poprzedników lub następców. Gdyby można było powiedzieć, że typ ten był doskonalszy od poprzedzającego, a gorszy od następującego po nim – wówczas zaistniałaby podstawa do stwierdzenia, że nastąpił postęp, przyjmując jako definicję postępu „zmierzanie do coraz doskonalszego stanu”. Jak jednak możemy oceniać, czy dane stadium rozwoju człowieka jest doskonalsze lub gorsze niż było uprzednio i czy w związku z tym człowiek od tego czasu osiągnął postęp czy też cofnął się? Nasze normy oceny muszą zależeć od: 1) zakresu, w jakim przystosował swe cechy morfologiczne do środowiska i 2) zakresu, w jakim zdołał on dostosować otoczenie (środowisko) do swych potrzeb.

czytaj dalej

Świadome wytwarzanie narzędzi kamiennych

Świadome wytwarzanie narzędzi kamiennych jest dla człowieka tak charakterystyczne, jak sztuka czy wyrób odzieży. Żadne zwierzęta nie ubierają się w sztucznie wytworzoną odzież i nie nadają kamieniom odpowiedniego kształtu, aby lepiej spełniały jakieś zadanie. Ten, kto zrobił kamienny tłuk pięściowy, musiał przede wszystkim stworzyć w swym umyśle obraz kamienia wyostrzonego lub uformowanego na kształt dłuta i zdać sobie sprawę z przydatności takiego narzędzia dla wykonania zadań, które miał na myśli. W ten sposób posłużył się on najpierw swoim umysłem, zanim użył swych rąk. Taka kolejność wydarzeń jest zdecydowanie specyficzna dla człowieka i nigdy jej nie zaobserwowano u zwierząt niżej rozwiniętych. Oczywiście, konieczne jest odróżnienie takiej świadomej operacji, dyktowanej przez umysł człowieka, od czynności wykonywanych pod wpływem instynktu, który sprawia, że ptaki wiją gniazda, króliki ryją norki, a bobry wznoszą tamy.

czytaj dalej

Uzębienie i żuchwa

Otwór wielki u podstawy czaszki, jak również kłykcie potyliczne przesunięte są dosyć wyraźnie ku przodowi, co związane jest z wysoką wartością wskaźnika wysokości płaszczyzny karkowej (ii) i wskaźnika położenia otworu potylicznego (I2) i wskazuje na stosunkowo wyprostowaną postawę, z głową osadzoną na rdzeniu kręgowym mocniej, niż to ma miejsce u małp człekokształtnych. Przypuszczenie to zostało całkowicie potwierdzone odkryciem szerokiej miednicy w bezpośrednim powiązaniu ze szczątkami czaszki.

czytaj dalej

Wskaźnik wysokości płaszczyzny karkowej – kontynuacja

Kłykcie potyliczne znajdujące się u podstawy czaszki nie są widoczne na rys. 6, lecz ich położenie wskazuje punkt C na linii ED. Pionowa linia przerywana AB, łącząca punkt A z najwyższym punktem czaszki – B, oznacza wysokość sklepienia czaszki. Punkt E jest rzutem punktu zębodołowego, najbardziej wysuniętego punktu szczęki górnej, na płaszczyznę frankfurcką. Tak więc u małpy człekokształtnej, posiadającej szczęki wysunięte do przodu, odległość EC jest większa niż u człowieka. Teraz jest więc jasne, że stopień nie- zrównoważenia czaszki wzrasta z odległością EC, lub odległością AC przy stałej AB, lub z odległością AB przy stałej AC, a w obu przypadkach twarz ma tendencje do nachylania, czyli opadania ku dołowi. Dla przeciwdziałania mięśnie karkowe, umocowane w miejscu pokazanym na rys. 6 jako powierzchnia zacieniona, odciągają wstecz tylną część czaszki. Naturalnie spełniają one swą funkcję tym skuteczniej, im bardziej punkty przyczepu oddalone są od kłykcia C. Im silniej zatem wysunięta jest ku przodowi część twarzowa, czyli im głębiej cofnięte są kłykcie potyliczne, tym dalej musi być przesunięty punkt G (najdalszy ku tyłowi punkt powierzchni przyczepu mięśnia karkowego). Przy wysokiej wartości AB większa jest również objętość czaszki, podtrzymywanej wówczas dzięki zwiększonej odległości DC oraz wysokości DG, która oczywiście wzrasta wraz z odciąganiem do tyłu pola przyczepu mięśnia karkowego. W ten sposób dla danej liczby niezrównoważenia mierzonej odległością AC, czaszki dużego rozmiaru (wysoka wartość AB) wymagać będą odpowiednio dużej wartości DG dla utrzymania wyprostowanej względem punktu C postawy. Stosunek DG : AB będzie się zmniejszał w miarę skracania się odległości AC, a otwór wielki przyjmie bardziej centralną pozycję u podstawy czaszki, co jest cechą hominidalną. Skądinąd jednak ten proces przesunięcia ku przodowi otworu wielkiego warunkuje zmniejszony wysiłek mięśniowy w punkcie G, na skutek czego punkt D może być bliższy C, a wysokość DG odpowiednio niewielka. W ten sposób stopień wyprostowania postawy, a więc stopień „człowieczeństwa” szkieletu jest wymierzony przez wskaźnik stosunku DG : AB.

czytaj dalej

Wybrany materiał szkieletowy

Rozpatrzymy obecnie materiał wybrany do pomiarów. Odnośnie szkieletów doby obecnej, a więc szkieletów współczesnego człowieka, tubylca australijskiego i szympansa – wszelkie komentarze są zbyteczne, należy jedynie wspomnieć o przyczynach, dla których został tu włączony właśnie szympans, a nie jakiś inny spośród trzech pozostałych członków rodziny małp człekokształtnych. Większość uczonych jest zgodna cc do tego, że szympans wykazuje bliższe pokrewieństwo z Europejczykiem niż goryl, orangutan lub gibbon. Nie odnosi się to jednakże ani do ludów azjatyckich w ogólności, ani do mongoloidów w szczególności, gdyż ludy te posiadają cechy charakterystyczne bardziej zbliżone do orangutana, niż do goryla, szympansa lub gibbona. Rasy odmiany czarnej natomiast są pod pewnymi względami bardziej chyba zbliżone do goryla. Oznacza to jedynie to, że małpy człekokształtne i odnośne rasy ludzi mogły wyrosnąć ze wspólnego pnia Naczelnych nieco wcześniej, zanim się zaczęły od siebie odgałęziać, są to jednak jak na razie jedynie przypuszczenia. Niemniej jednak jest to powód, dla którego szympans został włączony do wykazu na tabeli II. Wskaźniki i I2 wyraźnie wskazują, że szympans jest najbliższy postawie ludzkiej: jeżeli jednak rozpatrujemy jedynie wskaźnik I3, wówczas goryl, ze swoim stosunkowo dużym mózgiem, stanowiłby lepszy standard porównawczy. Niektóre przybliżone wartości tych trzech wskaźników podane są na tabeli I. Pozostałe szkielety wyszczególnione na tabeli II (s. 128-129) rozważane będą począwszy od najstarszych.

czytaj dalej

Wybrany materiał szkieletowy cz. II

W czasach miocenu, który trwał w przybliżeniu od 12 do 30 milionów lat, Afryka i Indie stanowiły tereny eksperymentalne przyrody w rozwoju wielu form zwierzęcych – przodków współczesnych ludzi, małp człekokształtnych i małp zwierzokształtnych. W rejonie wielkich jezior Kenii w środkowowschodniej Afryce odkryto 3 rodzaje, obejmujące co najmniej 6 gatunków kopalnej małpy człekokształtnej. Dr H. L. Gordon odkrył pierwszą żuchwę w roku 1922, a do roku 1948 odkopano kilkaset niezidentyfikowanych znalezisk, głównie dzięki niestrudzonym wysiłkom dr Lea- keya i jego żony. Spośród tych różnych okazów szczególnie interesujący jest Proconsul ajricanus z uwagi na to, że szczątki jego zachowały się na tyle kompletnie (szczególne – większa część czaszki i cała żuchwa), że umożliwiały Sir Wilfredowi Le Gros Clarkowi wyciągnięcie pewnych poważnych wniosków, dotyczących powiązania tych okazów z człowiekiem.

czytaj dalej

Wykres kultury w czasie

Dawniej wykres kultury w czasie sporządzano za pomocą innej metody. Wyniki były dość interesujące, nawet jeżeli nie były one ścisłe ilościowo, lecz stanowiły jakby statystyczny przegląd opinii osobistych. Zwrócono się, na przykład, do dwudziestu paru osób z sekcji archeologicznej, z prośbą o rozmieszczenie liczb od 0 do 100 tak, aby wskazywały one, jakie – ich zdaniem – pomiary standardu kultury są niezbędne, aby człowiek mógł wykonać jakikolwiek spośród przedhistorycznych lub historycznych wytworów. Wybrano do tego- celu przedmioty, które mogły być datowane i które w sposób ciągły obejmowały cały okres rozwoju rodowego człowieka, poczynając od najwcześniejszych form narzędzi z kamienia, aż do samolotu. Ten ostatni obiekt nosił najwyższą wartość wskaźnika – 100. Szczegóły tego i innych podobnych eksperymentów oraz uzyskane wyniki omówione będą później, gdy już będziemy mieli gotowe trzy wykresy kultury w czasie.

czytaj dalej

Wykresy rozwoju człowieka cz. II

W tym celu należy rozpatrywać tylko jeden z dwóch aspektów rozwoju człowieka. Interpretację będzie można zastosować do rozwoju albo morfologicznego, albo kulturowego, w zależności od tego, jakie serie liczb i pomiarów zostaną zestawione z czasem. Na rys. 1 czas w latach jest zaznaczony na osi odciętych z uwzględnieniem skali czasu w dwóch kierunkach: przed naszą erą i w naszej erze. Oś rzędnych na tym wykresie oznacza omówione uprzednio pomiary kul- turowego rozwoju człowieka. Poza tym zakładamy, że liczba przedstawiająca kulturowe osiągnięcia człowieka w danym czasie jest w pewien, dotychczas nie ustalony, sposób wprost proporcjonalna do jego wiedzy o siłach natury i otaczającym świecie materialnym.

czytaj dalej

Wykresy rozwoju człowieka cz. III

W ciągu ostatnich 50 lat prace wykopaliskowe w warstwach geologicznych (np. w żwirze terasów rzecznych i w osadach jaskiń), w kurhanach (lub innych formach grobów), na terenach zamieszkania (osady palowe, zręby chat) itp. odkryły wiele szczątków ludzkich i przedmiotów wytwarzanych przez człowieka, takich jak ozdoby, wyposażenia grobów, broń, narzędzia, wyroby garncarskie itp. Gdyby istniała możliwość szacowania wiedzy człowieka i osiągnięć kulturowych na podstawie tych znalezisk, wówczas uzyskalibyśmy dane do osi rzędnych wykresu z rys. 1. Następnie, gdyby szczątki te zostały odnalezione in situ i gdyby w związku z tym było wiadomo, że są one współczesne warstwom, w których zostały znalezione, wówczas, z chwilą określenia wieku poszczególnych warstw w latach przed naszą erą lub w naszej erze, uzyskalibyśmy dane niezbędne do oznaczenia czasu na osi odciętych tegoż wykresu. Sposób, za pomocą którego można dokonać tego datowania, omówimy w rozdziale następnym. Weźmy taki przykład: zakładamy, że jest wiadome, iż dane naczynie pochodzi z kurhanu usypanego ok. 1800 lat p.n.e. Jeżeli naczynie to w pewien sposób, który jeszcze należy ustalić, odpowiada stopniowi osiągnięć kulturowych oznaczonych na rysunku – powiedzmy – liczbą 40, wówczas te dwie liczby, zestawione tak jak na rys. 1, będą oznaczone punktem A, natomiast szczególny typ tłuka kamiennego znalezionego w warstwach naniesionych ok. 100 000 lat temu – punktem B, o ile liczba okre ślająca osiągnięcia kulturowe odpowiadające temu tłukowi byłaby 10. Mając szeroki zakres tego typu informacji, można by w ten sposób oznaczyć na rys. 1 setki punktów. Co wyniknie z tej ogromnej liczby punktów? Zanim przystąpimy do wyciągnięcia jakichkolwiek wniosków, należy połączyć punkty ze sobą w porządku chronologicznym linią wychodzącą z punktu najwcześniej datowanego, a kończącą się w punkcie – w miarę możliwości – z dnia dzisiejszego. Jakie będą informacje dostarczone nam przez powstały w ten sposób wykres, uzależnione jest od jego formy. Jeżeli wykres biegnąc z lewa na prawo, przybierze formę linii zygzakowatej, oscylującej, wówczas możemy wnioskować, że osiągnięcia kulturowe człowieka w czasie również miały podobnie falisty przebieg. Człowiek mógł przecież wykazywać w pewnym okresie niezwykłą chłonność wiedzy, w innym zaś – zupełną ignorancję. Jest to oczywiście, przykład nierealny i taki wykres możemy potraktować jako zupełnie nieprawdopodobny. Należy przypuszczać, że krzywa wykresu będzie przebiegała raczej regularnie, a nie faliście. Regularność wykresu obrazuje regularność kulturowego rozwoju człowieka w czasie, a właściwie prawo ewolucji kulturowej człowieka w ciągu objętego wykresem okresu czasu. Niektóre formy wykresów obrazujących różne rodzaje praw, przedstawione są na rys. 2 za pomocą kilku krzywych. Istnieje, naturalnie, nieskończona różnorodność wykresów, jednak pięć wyimaginowanych i hipotetycznych ujęć graficznych, przedstawionych na tym rysunku, pozwoli zrozumieć ogólną metodę interpretacji. Wykres 1 wskazuje na równomierny zanik osiągnięć kulturowych człowieka, począwszy od stanu bardzo znacznego rozwoju w okresie sprzed 500 000 lat, aż do punktu zerowego w chwili obecnej, co, jak wiemy, nie odpowiada faktycznemu stanowi rzeczy. Wykres ten oznaczałby, że prawo ewolucji kulturowej człowieka – to ciągła regresja. Wykres 2 w podobny sposób obrazuje prawo stałego postępu. Wykres 3 wskazuje na ogromny postęp w ciągu pierwszych 300 000 lat istnienia człowieka, sięgający szczytu ok. 200 000 roku p.n.e. i następujący po nim okres gwałtownego spadku do bardzo niskiego poziomu w czasach obecnych, co także nie daje właściwego obrazu wydarzeń, które zaszły podczas istnienia człowieka. Wykres 4 to przykład całkiem nieprawdopodobny, mówiący o tym, że kultura człowieka przez cały ten czas pozostawała bez żadnych zmian. Wreszcie wykres 5 przedstawia niezwykle powolny postęp, ciągnący się przez setki tysięcy lat, i następujący po nim nagły wzrost, zakończony kulminacyjnym punktem najwyższego stanu kultury czasów obecnych. Miaro- wość przebiegu wszystkich praw rozwoju w ciągu ostatnich 100 000 lat oznacza, że można by przewidzieć z dużą dozą prawdopodobieństwa, jaki będzie stan kulturowy człowieka w ciągu najbliższych co najmniej 10 000 lat, o ile nie zajdą żadne nieprzewidziane wydarzenia mogące zakłócić ciągłość prawa. Widzimy więc, że forma wykresu, z wyjątkiem wykresu 4 – wskazuje na charakter kulturowego rozwoju człowieka w czasie jako ulegającego ciągłym zmianom. Podobne hipotetyczne wykresy można rysować dla zobrazowania biologicznego rozwoju rodowego człowieka.

czytaj dalej